สมอไทย สมุนไพรไทย

ฉบับที่ 5 ประจำปีงบประมาณ 2557 พื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติป่าลำน้ำน่านฝั่งขวา จังหวัดอุตรดิตถ์

กลุ่มงานความหลากหลายทางชีวภาพด้านป่าไม้ กรมป่าไม้

ระหว่างเส้นทางสำรวจความหลากหลายทางชีวภาพในป่าลำน้ำน่านฝั่งขวา อ.ท่าปลา จ.อุตรดิตถ์ บริเวณป่าชุมชนบ้านห้วยเจริญ ของเจ้าหน้าที่กลุ่มงานความหลากหลายทางชีวภาพด้าน ป่าไม้ กรมป่าไม้ ร่วมกับอาสาสมัครชุมชนบ้านห้วยเจริญ อาสาสมัครชุมชนหลายท่านได้นำผลของพืชชนิดหนึ่งมาให้เราได้ลองชิม มีลักษณะค่อนข้างกลม สีเขียว ขนาดเล็ก รสชาติแรกที่ได้สัมผัสคือ ฝาดๆ ขมๆ เปรี้ยวๆ เป็นรสชาติสามรสที่ไม่คุ้นลิ้นเลยทีเดียว

นายหลุ่น อินแจ้ ซึ่งเป็นอาสาสมัครชุมชนบอกกับเราว่า “เป็นสมุนไพร ถ้ากินจิบกับน้ำจะแก้ไอ แต่ถ้าหากกินมากจะเป็นยาระบาย เมื่อดื่มน้ำตามหลังจากกินได้สักพักรสชาติจะเปลี่ยนเป็นหวานชุ่มคอ”  ก็ทำให้อยากจะกินต่อให้หมดลูก หลังจากกินลูกแรกหมด สักพักก็รู้สึกหวานๆ ในปาก เราจึงลองดื่มน้ำตามก็รู้สึกหวานชุ่มคอเหมือนที่ชาวบ้านบอกจริงๆ เมื่อเวลาผ่านไปไม่นาน ลูกที่ 2 3 4 … ก็ตามมา ซึ่งผลนั้นคือผลของ “สมอไทย” หรือที่ชาวบ้านเรียกกันว่า “สมอ” นั่นเอง

“ทำความรู้จักกับ สมอไทย”

สมอไทย มีชื่อวิทยาศาสตร์ Terminalia chebula Retz. var. chebula อยู่ในวงศ์ Combretaceae พบได้ในป่าเบญจพรรณถึงป่าดิบแล้ง ตั้งแต่ระดับพื้นล่างถึง 1,000 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล เป็นไม้ยืนต้น ผลัดใบ ขนาดใหญ่ สูงได้ถึง 35 เมตร เปลือกลำต้นสีเทาอมดำเข้ม ถึงสีน้ำตาลดำ เมื่อแก่มีรอยแตกค่อนข้างขรุขระและเป็นร่องลึกตามยาว เปลือกชั้นในมีน้ำยางสีแดง ใบเดี่ยว เรียงตรงกันข้ามสลับตั้งฉาก ดอกออกเป็นช่อจากง่ามใบหรือบริเวณยอดลำต้นหรือปลายกิ่ง ผลเป็นแบบผลสด มีเนื้อภายใน มีเมล็ดเดียว รูปไข่กว้างหรือค่อนข้างกลม มีร่องตามยาว 5 ร่อง เห็นได้ชัดเจนถึงเลือนราง ผลอ่อนสีเขียว แก่สีเขียวอมเหลือง และเมื่อสุกสีส้มถึงสีน้ำตาลอมแดงเข้มถึงสีดำ เมล็ด รูปไข่รี ผิวย่นและขรุขระ

“ประโยชน์ในด้านการใช้เป็นยาพื้นบ้าน ของสมอไทย”

เปลือกลำต้น ต้มน้ำดื่มเป็นยาบำรุงหัวใจ ขับน้ำเหลืองเสีย ขับปัสสาวะ

แก่นลำต้น ใช้แก้ตาอักเสบและแก้ไข้

ใบ ใช้เป็นยาแก้กระหายน้ำ แก้พิษร้อนใน แก้ไข้ แก้ลมจุกเสียด และเป็นยาระบายอ่อนๆ

ดอก ต้มน้ำดื่มแก้บิด

ผลอ่อน ใช้เป็นยาถ่าย แก้เสมหะ

ผลแก่ บดเป็นผงโรยแก้แผลเรื้อรัง กินหรือต้มน้ำดื่มเป็นยาบำรุงร่างกาย บำรุงธาตุ คุมธาตุ แก้ไอ   เจ็บคอ แก้เสมหะเป็นพิษ แก้อาเจียน เป็นยาถ่ายอุจจาระ

เนื้อผล กินแก้ท้องผูก ท้องอืด ท้องเฟ้อ แก้บิด แก้ท้องร่วงเรื้อรัง

นอกจากนี้ สมอไทยยังมีประโยชน์ในด้านอื่นๆ อีกมากมาย เช่น ไม้ใช้ในการก่อสร้างบ้านเรือน ทำเกวียน และด้ามเครื่องมือการเกษตร ผลสดจิ้มน้ำพริก ทอดหรือดองเกลือเป็นผักดอง เปลือกลำต้นและผลทำสีย้อมผ้าหรือย้อมหนังได้

จะเห็นได้ว่า สมอไทย เป็นสมุนไพรจากป่าที่มีสรรพคุณหลากหลาย แต่สรรพคุณที่ชาวบ้านห้วยเจริญรู้จักกันดี คือ แก้ไอ และเป็นยาระบาย ซึ่งถ้าหากกินผลของสมอไทยระหว่างเดินป่าก็จะทำให้สดชื่นและชุ่มคออีกด้วย

.

อ้างอิง : สุธรรม อารีกุล, จำรัส อินทร, สุวรรณ ทาเขียว, และอ่องเต็ง นันทแก้ว, 2551. องค์ความรู้ เรื่องพืชป่าที่ใช้ประโยชน์ทางภาคเหนือของไทย เล่ม ๓. มูลนิธิโครงการหลวง บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) กรุงเทพฯ 886 หน้า.

กลุ่มงานความหลากหลายทางชีวภาพด้านป่าไม้
ชั้น 6 ตึกสุรัสวดี
61 ถนนพหลโยธิน แขวงลาดยาว เขตจตุจักร กรุงเทพมหานคร 10900
โทรศัพท์ : 0-25792814
อีเมล์ : [email protected]